De operationele ad-hac-val

Het hoogste Logische Niveau -bezieling- nader verkend

Door Guus Hustinx

In november 2025 gaf Robert Dilts een driedaagse masterclass bij het IEP over de Logische Niveaus. Het was fascinerend om me drie dagen lang onder te dompelen in mijn favoriete NLP-model zonder me een moment te vervelen. Het geeft aan hoe belangrijk dat model is in NLP-kringen. Inmiddels wordt het ook daarbuiten breed toegepast, bekend als ‘de stappen van Dilts’. De Logische Niveaus werden door Robert ontwikkeld op basis van de onderzoeken en publicaties van antropoloog en kenniswetenschapper Gregory Bateson. Ikzelf gebruik dit model zowel op individueel niveau als op team- en organisatieniveau. Ik pas het voor mijzelf toe om mijn congruentie te onderhouden en mijn passie te blijven voeden. 

Zo kom ik er steeds weer achter dat de bron van mijn energie gelegen is in, en gevoed wordt met name door mijn bezieling. Ik besefte dat het wellicht meest wezenlijke niveau, bezieling, tegelijkertijd ook het meest abstracte en vage is, iets waar veel mensen maar moeilijk woorden bij hebben, terwijl ze het wel ervaren als een diepgevoelde bron. In de loop der jaren heb ik talloze professionals en teams begeleid in het verkennen en ervaren van de logische niveaus. En in al die aarzelende woorden bij het niveau van bezieling, begon ik langzamerhand patronen te ontdekken. Reden om die patronen eens nader onder de loep te nemen. 

Bezieling nader verkend
Robert Dilts (2025) schrijft over het niveau van bezieling als de bewustwording, het bewust-zijn, dat we als individu 0nderdeel zijn van een groter geheel, een subsysteem van een groter systeem. Dat zich onderdeel voelen van zo’n groter geheel gaat -vrijwel altijd- gepaard met het ervaren van een (levens)opdracht: ‘ik heb een bijdrage te leveren, een (specifieke) rol te vervullen, een belangrijke boodschap te brengen’. Het Engelse woord ‘purpose’, dat vaak in dit verband gebruikt wordt, verwijst daarnaar: een bedoeling, een hoger doel. 
In de vorm van de taal die mensen gebruiken als ze hun bezieling verwoorden, kunnen we dat grotere geheel en/of die gevoelde opdracht beluisteren.

Een paar voorbeelden:
– ‘Het maximale uit mijzelf halen; al mijn talenten ontwikkelen’. 
– ‘Geloven in mijzelf; mijn kernwaarden voorleven’. 
– ‘Worden wie ik ben; mezelf mogen zijn’.
De opdracht is hier duidelijk, het grotere geheel wordt niet expliciet benoemd. Deze uitspraken lijken vooral op ‘zelf’ te zijn gericht. Een paar andere voorbeelden:
– ‘Een veilige omgeving voor mijn kinderen creëren’.
– ‘Mensen helpen’. 
– ‘Mijn bijdrage leveren aan onze maatschappij’. 
– ‘Onze wereld een beetje beter achterlaten.’
– ‘Zorgdragen voor een gezonde planeet’.
– ‘De spirituele kracht van het universum doorgeven’.
Opdracht en het grotere geheel worden in deze uitspraken beiden verwoord. Ze zijn gericht op ‘ander’ en ‘wij’.

We zien hier dat mensen verwijzen naar dat grotere geheel waar ze onderdeel van zijn langs de lijn van: gezin, familie, (religieuze, etnische, culturele) gemeenschap, maatschappij en planeet/universum. Het is interessant om die verschillen in systeemniveaus te zien, zoals mensen die kennelijk ervaren.  Ik vroeg me vervolgens af hoe die verschillen tot stand komen. We zagen al dat het niveau van bezieling ervaren wordt als ‘bewustzijn’ en zo kwam ik uit bij het idee van verschillende stadia van bewustzijn. Ik besloot om dat nader te verkennen in relatie tot het niveau van bezieling.

Bewustzijnsstadia
Frederic Laloux introduceerde het begrip ‘bewustzijnsstadia’, op basis van ideeën van Ken Wilber, in zijn boek ‘Reinventing organizations’ (2014). Hij beschrijft die stadia als een evolutionair ontwikkelingsproces waarbij de mensheid op een steeds hogere trap van bewustzijn komt in relatie tot het grotere geheel waar zij onderdeel van is. Dat niveau van bewustzijn bepaalt hoe de mens zich tot dat grotere geheel verhoudt. Conform de logische niveaus stelt hij dat ieder ‘hoger’ niveau alle ‘lagere’ omvat. Er bestaat dus zoiets als een hiërarchie van bewustzijnsniveaus. 

Laloux leunt voor de beschrijving van die stadia sterk op de Gravescategorieën (1970):

Geborgenheid	Paars	Veiligheid, erbij horen, traditie, rituelen, de groep staat voorop
Macht	Rood	Strijd, kracht, eer, impulsief, reputatie, loyaal aan de leider
Orde	Blauw	Plicht en controle, hiërarchie, geloof in autoriteit, procedures
Succes	Oranje	Competitie, winnen, onderscheiden, resultaten, status, zakelijkheid
Gemeenschap	Groen	Groepsgevoel en idealen, consensus, delen, harmonie
Synergie	Geel	Innovatie, creativiteit, leren, persoonlijke groei, samenwerken
Holisme	Turkoois	Ecologie, eenwording, integratie, evenwicht, verantwoordelijkheid

Bewustzijnsstadia en bezieling
Hoe wordt de ‘bezieling’, de relatie tot het grotere geheel, in deze diverse bewustzijnsstadia ervaren? Een korte typering:

Geborgenheid (paars)
Het verlangen om onderdeel van de groep te zijn en overgave aan die groep en de leider. We zien deze bezieling vooral bij religieuze en ideële groepen. Het individu laat zijn eigen identiteit los en wordt onderdeel van een grotere groepsidentiteit. 
Macht (rood)
We zien dit als de bezieling van de MAGA-beweging in de VS. Door macht en kracht verwerven van de best mogelijke positie voor zichzelf en de eigen groep, desnoods ten koste van anderen, in een permanent ‘zero-sum’ gevecht; loyaliteit aan de leider die de absolute macht heeft. 
Orde (blauw)
Acceptatie van ieders plek in de hiërarchie, want zo wordt je gewaardeerd onderdeel van de groep. De bereidheid om richting, regels en procedures te volgen die hoger in de hiërarchie zijn vastgesteld. Dezelfde doctrine doorzetten naar diegenen die lager in de hiërarchie staan.
Succes (oranje)
De beste willen zijn, je onderscheiden van anderen, de strijd daarvoor aangaan, status verwerven. Dè bezieling van het (neo)liberalisme. Schaarste als uitgangspunt, je moet er wel voor knokken anders gaat een ander ermee vandoor.
Gemeenschap (groen)
Gelijkwaardig onderdeel zijn van de groep, willen delen, consensus. In harmonie en verbondenheid met elkaar de zaken oppakken. Er zijn voor elkaar. Samenwerken voor het zelf en het grotere geheel.
Synergie (geel)
Wetenschap en kennis verder brengen, leren. Interdisciplinair samenwerken. Complexiteit begrijpen, innovatie, het beste uit jezelf halen, onafhankelijkheid, om zo bij te dragen aan het hogere doel, bijvoorbeeld een ‘betere wereld’.
Holisme (turkoois)
Het Gaia bewustzijn, ik ben onderdeel van het hele economische en ecologische systeem van deze planeet. En ik draag daar verantwoordelijkheid voor, ik heb een rol, een opdracht. Ik doorzie en ervaar de samenhang der dingen.

Laten we dat stadium van het holisme nog wat verder uitdiepen.

De druppel en de oceaan
‘Je bent geen druppel water in een oceaan
Je bent de hele oceaan in een druppel’
Jalal-Ad-Din Rumi, dichter en filosoof

Als individu zijn we onderdeel, een subsysteem van een groter systeem, zoals we zagen. Het concept van de holon en de holarchie [Albert Koestler (1964) en Robert Dilts (2015)] voegt daar nog een dimensie aan toe. Een holon bestaat uit subdelen en is zelf weer deel van een groter geheel dat weer deel is van, en zo verder: zo ontstaat de ‘holarchie’, het gelaagde beeld dat we ook in de systeemniveaus hierboven kunnen zien. 
Met als belangrijk eerste principe: op alle niveaus van de holarchie is alle wezenlijke systeeminformatie beschikbaar. Ik ben dus onderdeel van een groter geheel en draag tegelijkertijd -alle informatie van- het grotere geheel in mij. Dat betekent dat het grotere geheel ‘in ons’, zodra we ons daar volledig bewust van worden, een complete representatie kent in alle zintuigsystemen. Een zo doorvoeld groter geheel zal dus ons denken, voelen en handelen, kleuren en bepalen. Een belangrijke consequentie daarvan is: als ik een ander, de groep of de natuur iets aandoe, dan doe ik dat dus ook mezelf aan. Verantwoordelijkheid nemen voor het grotere geheel is dus tegelijkertijd verantwoordelijkheid nemen voor mezelf en vice versa.
Het tweede principe van de holon en de holarchie is het idee dat wij als individu niet kunnen bestaan zonder het grotere geheel en het grotere geheel kan niet, of tenminste niet in zijn volledige potentie, bestaan zonder de kwaliteiten en de inbreng van de subdelen. Alle subdelen creëren samen immers het grotere geheel

Als we naar de diverse bewustzijnsstadia kijken door de bril van deze twee principes ontstaat er een interessant beeld. Voor de beknoptheid van mijn betoog vat ik enkele stadia samen.

Geborgenheid: ieder, behalve wellicht de leider, geeft zijn identiteit op en gaat als het ware op in de groep. Het effect is dat het geheel van de groep niet tot zijn volle recht kan komen omdat het ‘subdeel’ van het individu ontbreekt. De groep leunt sterk op de leider die richting en bestaansrecht geeft. Dat beeld zien terug we bij sekten.
Macht en orde: in deze stadia ziet eenieder zich als de druppel in de oceaan: alleen. Alleen als ik me (onder)schik naar de groep, de leider en zijn mores kan ik bestaan. Ik kan in die omstandigheden als individu nooit volledig tot mijn recht komen en dus kan de groep ook niet tot zijn volle recht komen. Een suboptimale situatie die we in de praktijk maar al te vaak kunnen zien escaleren.
Succes: Ook in dit stadium ervaar ik alleen te staan, ik ervaar geen groter geheel. Ik ga nu echter wel de competitie aan met anderen, ik (onder)schik me niet. Ik sta tegenover de anderen, zij zijn mijn concurrenten. Wederom sub-optimaal, want het besef dat samenwerking noodzakelijk is om het grotere geheel zijn volle potentie te laten realiseren, ontbreekt grotendeels.
Gemeenschap, synergie en holisme: in deze stadia zien we een toenemend besef ontstaan van holon en holarchie. Ik ben enerzijds afgescheiden met mijn eigen identiteit, en tegelijkertijd onderdeel en afhankelijk van het grotere geheel. In de stadia van ‘gemeenschap’ en ‘synergie’ zien we een zoeken naar balans tussen het ‘ik’ en het ‘grotere systeem’. Bij ‘holisme’ ontstaat een toenemende integratie van beiden: de oceaan in de druppel. Het NLP-begrip ecologie krijgt in dit laatste stadium zijn volle spirituele betekenis. Hier ligt ook een direct verband met de ‘extended vierde waarnemingspositie’, zie mijn vorige artikel.

In 2017 werd in Nieuw-Zeeland de rivier Whanganui erkend als een levende entiteit met rechten. Daarvoor hebben de Maori lang moeten strijden vanuit hun gevoel dat zij zich letterlijk één voelen met de rivier. In de wet staat nu letterlijk: ‘I am the river – the river is me’. (Bron: Kanteltijd, Jan Rotmans 2026)

De verwarring
In gesprek over dat hoogste logische niveau met collega’s vroegen we ons af of je bezieling context afhankelijk is? Ons eerste idee was, nee. Toch kennen we allemaal de ervaring in sommige situaties dat we ons afgescheiden voelen, dat de connectie met het grotere geheel verbroken lijkt te zijn. Hoe past dat nu in mijn voorgaande betoog? 
Het principe van een hiërarchie van bewustzijnsstadia laat zien dat alle eerdere stadia een representatie in ons hebben. Die eerdere stadia zijn gekoppeld aan delen in onszelf, die mogelijk weer gekoppeld zijn aan specifieke -historische- situaties of groepen. Zo merk ik dat ik bij mijn oude bergsportvrienden onbewust terugstap naar het bewustzijnsstadium van destijds ‘succes’: onderlinge (vriendschappelijke) concurrentie, laten zien dat ik de beste ben. Alsof een oud deel het overneemt en me het zicht ontneemt op waar ik nú voor sta. 
Omgekeerd zijn er situaties waarbij juist mijn holistisch besef gestimuleerd wordt. Bijvoorbeeld als ik een groep begeleid. Ik ben onderdeel van de groep en tegelijkertijd omarm ik de groep, zit de groep als het ware in mij (wat een mooie beschrijving is van een zuivere vierde waarnemingspositie)
Dus ja, er kunnen zich situaties voordoen waarbij delen van ons, die nog geïdentificeerd zijn in een eerder stadium de leiding overnemen, waardoor we in bepaalde mate ‘ons huidige zelf’ even kwijtraken. De mate waarin dat gebeurt zegt wel iets over hoe congruent we leven naar onze hoogste bezieling. Mijn conclusie is dat we onze bezieling actief moet blijven voeden.

En dan?
Het besef dat we holons zijn in een holarchie geeft verdieping en fundament aan onze bezieling. Zo kunnen we een diepe connectie maken met onze (levens)opdracht -our purpose-. Robert Dilts ziet dat als hèt fundament van ‘bewust leiderschap’. Hij plaatst dat in de 4^de generatie NLP, dat zich richt op het grotere geheel, op ‘het veld’, en de vaardigheden en overtuigingen die daarbij horen of nog ontwikkeld moeten worden. 
Wat dichter bij mezelf heeft de verdieping van mijn eigen bezieling en het besef van de effecten van mijn eigen bewustzijnsstadia, me enorm gestimuleerd om congruent mijn eigen opdracht te leven en om te ‘zijn’ in dat grotere geheel dat ik in me draag. Niet altijd even gemakkelijk, want naast het overweldigende positieve gevoel onderdeel te zijn, voel ik ook de pijn van het grotere. Zeker in deze tijd waarin zoveel schade toegebracht wordt aan het totaal van mens en planeet.
Ik heb ervaren dat mensen ondersteunen in het verkennen van hun opdracht, hoe die vorm kan krijgen en wat hun invloedssfeer is in dat grotere geheel, enorm behulpzaam is. Je helpt iemand om zijn (levens)missie, de bron van zijn of haar ‘zijn’ te vinden en te doorleven. Niet alleen met het hoofd, de woorden, maar ook te doorvoelen. Fantastisch om te merken wat er dan bij mensen gebeurt.

Dat is wat ik jou, lieve lezer, ook gun: een mooie reis naar jouw ‘purpose’.